PROGRAMI ORIENTUES PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT KOMBËTAR TË MATURËS SHTETËRORE LËNDA: GJUHË SHQIPE DHE LETËRSI BËRTHAMË (PROVIM I DETYRUAR)

29.02.2012

INSTITUTI I ZHVILLIMIT TË ARSIMIT

PROGRAMI ORIENTUES 

PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT KOMBËTAR 

TË MATURËS SHTETËRORE PËR GJIMNAZIN 

DHE GJIMNAZIN ME ORIENTIM GJUHËSOR

LËNDA:

GJUHË SHQIPE DHE LETËRSI BËRTHAMË

(PROVIM I DETYRUAR)

Koordinatore: Erida Koleci

VITI MËSIMOR 2011 – 20122

Hyrje 

Lënda e Gjuhës shqipe dhe e Letërsisë është provim i detyruar i Maturës Shtetërore për të gjithë

nxënësit që mbarojnë gjimnazin. Për këtë, ata do t’i nënshtrohen një testi, në përbërje të të cilit

do të jenë njohuritë dhe aftësitë e fituara në këtë lëndë gjatë gjithë viteve të gjimnazit.

Ky test do të zhvillohet mbi bazën e PROGRAMIT ORIENTUES, i cili ndihmon nxënësit 

dhe mësuesit në fazën parapërgatitore. Programi, gjithashtu, u vjen në ndihmë inspektorëve të 

IKAP-it, për të monitoruar planifikimin e mësuesit me qëllim sistemimin dhe përforcimin e 

njohurive të nxënësve. 

Programi orientues është mbështetur:

− në programet e gjuhës shqipe dhe të letërsisë në kurrikulën bërthamë;

− në Udhëzuesin për zhvillimin e kurrikulës së re të gjimnazit;

− në standardet e fushës së gjuhës shqipe dhe letërsisë;

− në Udhëzimin e MASh-it, Nr. 40, datë 12.10.2011 “Për zhvillimin e provimeve të Maturës 

Shtetërore 2012”.

       Udhëzime të përgjithshme

Programi i gjimnazit nuk paraqitet me tema mësimore, por me objektiva  që e vënë theksin në 

rezultatet e të nxënit. Objektivat e programit të lëndës së gjuhës shqipe dhe letërsisë realizohen 

nëpërmjet  teksteve  (teksti tregimtar, teksti poetik, teksti dramatik, teksti bindës/argumentues, 

teksti përshkrues, teksti shpjegues, teksti informativ, teksti eseistik, teksti kulturologjik). Fakti që 

nxënësi përballet dhe ushtrohet në tekste të ndryshme,  e bën më të lehtë “transferimin” dhe 

përdorimin e koncepteve, njohurive e aftësive edhe në tekste të tjera. 

Kësisoj, testi i Maturës Shtetërore:

- Do të ketë në përbërje fragmente nga tekste të ndryshme (tekst tregimtar, tekst poetik, tekst 

dramatik, tekst bindës/argumentues, tekst përshkrues, tekst shpjegues, tekst informativ, tekst 

eseistik, tekst kulturologjik), jo domosdoshmërisht të punuara në klasë.

- Do  të ndërtohet në mënyrë të tillë ku të jenë të përfshira të tri nivelet e vështirësisë. Peshat 

specifike për çdo nivel do të jenë:

- Niveli bazë: 40%

- Niveli mesatar: 40%

- Niveli i lartë: 20%3

Struktura e testit do të jetë:

Pjesa e parë: tekst joletrar (40%)

Pjesa e dytë: tekst letrar (30%)

Pjesa e tretë: tekst letrar (30%)

Dy tekstet letrare në test do t’u takojnë:

- një autori shqiptar dhe një autori të huaj;

- dy gjinive të ndryshme (prozë, poezi dhe dramë).

Kjo do të thotë që, në përgatitjen e maturantëve për provimin e Maturës Shtetërore, do të punohet për 

përvetësimin e aftësive dhe teknikave zbuluese, shpjeguese, zbatuese, analizuese, sintetizuese dhe 

vlerësuese. Këto  aftësi dhe teknika nxënësit do t’i demonstrojnë dhe do t’i zbatojnë në tekste 

tregimtare, poetike, dramatike, bindëse/argumentuese, përshkruese, shpjeguese, informative, 

eseistike, kulturologjike, të punuara apo jo më parë në klasë. 

Pra, nxënësit duhet të aftësohen për objektivat e programit orientues. Ata duhet të jenë të aftë të

demostrojnë arritjet e tyre në të gjitha llojet e teksteve.

- Objektivat e programit orientues, sipas linjave janë: 

TË LEXUARIT 

Linja  Objektivat

Njohuritë mbi fjalën

a) Të kuptuarit dhe përdorimi i 

drejtë i kuptimit të fjalës.

b) Interpretimi i kuptimeve të dyta,

si pasuri gjuhësore brenda 

situatës tekstore.

c) Vlerësimi i kuptimeve të 

figurshme të fjalëve.

Nxënësi të jetë i aftë:

- të zbulojë kuptimin me të cilin del fjala, në 

kontekstin që përdoret; 

- të interpretojë kuptimet e figurshme të fjalëve, si 

pasuri e shprehjes artistike në një tekst letrar;

- të interpretojë kuptimet e dyta të fjalëve, si pasuri 

gjuhësore e shqipes brenda situatës dhe hapësirës 

tekstore; 

- të dallojë kuptimet e figurshme si njësi gjuhësore 

nga përdorimet e figurshme si njësi të stilistikës 

letrare;

- të vlerësojë kuptimet e figurshme të fjalëve, si pasuri 

e shprehjes artistike në një tekst. 

Strategjitë e të lexuarit

a) Përdorimi i strategjive të të 

lexuarit për të kuptuar një tekst.

Nxënësi të jetë i aftë:

- të zbatojë strategji të tilla të të lexuarit, si: strategjia

e hartës  së tekstit, e problemzgjidhjes,  e 

përmbledhjes dhe e diagramit të Venit;4

b) Identifikimi i veçorive të 

teksteve.

c) Evidentimi i veçantive të 

llojeve të ndryshme të teksteve 

dhe krahasimi mes tyre.

d) Zbulimi dhe vlerësimi i

pozicionit të autorit.

- të përdorë informacionin e tekstit për të zbuluar 

nëntekstin dhe për të nxjerrë përfundime; 

- të parafrazojë informacionin e marrë nga tekste të 

llojeve të ndryshme;

- të bëjë përmbledhjen e një teksti; 

- të zbulojë tipare të përbashkëta dhe dalluese 

ndërmjet teksteve të ndryshme në lidhje me: 

personazhet, temën, problemzgjidhjen, lidhjen e 

ndërmjetme dhe relacione të tjera;

- të vlerësojë stilin e autorit në tekste të ndryshme.

Pasurimi i fjalorit

a) Zbulimi dhe përdorimi i 

dukurive gjuhësore, si: 

polisemia, homonimia, 

sinonimia, antonimia, shprehjet 

frazeologjike.

b) Vlerësimi i figurshmërisë së 

përdorur në tekste të ndryshme, 

përmes burimeve gjuhësore të 

shprehësisë.

Nxënësi të jetë i aftë:

- të përdorë gjerësisht dhe me efikasitet dukuritë 

semantike, si: polisemia, homonimia, sinonimia, 

antonimia;

- të analizojë figurshmërinë e përdorur në tekste të

ndryshme përmes burimeve gjuhësore të shprehësisë 

(fonetike,  morfologjike, leksikologjike, sintaksore), 

për të pasuruar fjalorin;

- të  pasurojë fjalorin përmes krijimit të fjalëve e të 

kuptimeve të reja dhe futjes në përdorim të fjalëve 

dialektore me vlera shënuese e shprehëse;

- të pasurojë fjalorin me fjalë të huaja të 

domosdoshme, duke mënjanuar fjalët e huaja të 

panevojshme.

Aftësitë e të kuptuarit të tekstit 

dhe reflektimi ndaj tij

Përdorimi i njohurive dhe aftësive 

për të kuptuar tekstin:

a)  Evidentimi i rolit të fjalëve në 

     krijimin e tonit dhe atmosferës së 

    veprës.

b)  Interpretimi i një vepre në

     drejtim të arritjes artistike,

     gjuhësore, filozofike, shoqërore e 

     psikologjike.

Nxënësi të jetë i aftë:

- të analizojë tekstin (letrar dhe joletrar), si formë e

larmishme e ligjërimit;

- të tregojë se si teksti pasqyron artistikisht 

marrëdhënie historiko-shoqërore të një periudhe 

kohore të caktuar;

- të identifikojë karakteristika të kompozicionit në 

tekste të ndryshme;

- të identifikojë karakteristika përmbajtësore të 

teksteve (tema, tematika, motivi, karakteret);

- të dallojë faktin nga opinioni, duke përdorur 

informacione nga teksti, argumente  logjike dhe 

këndvështrim vetjak;

- të dallojë lidhjen logjike të argumenteve në tekste të 

ndryshme;

- të zbulojë qëndrimin e autorit ndaj “lëndës” që

trajton dhe ndaj lexuesit të cilit i drejtohet;

- të zbulojë se si përdorimi i fjalëve të autorit krijon 

tonin dhe atmosferën e përgjithshme të veprës;5

- të interpretojë një vepër në drejtim të arritjes 

artistike, gjuhësore, filozofike, shoqërore e 

psikologjike;

- të zbulojë tipare të përbashkëta dhe dalluese midis 

një teksti të traditës letrare dhe një shkrimi 

bashkëkohor, duke i vendosur në marrëdhënie 

krahasuese.

TË SHKRUARIT

Linja  Objektivat

Shkrimi si proces 

a) Përfshirja në hapat e 

domosdoshëm të procesit të të 

shkruarit.

b) Njohja dhe përdorimi i 

elementeve të sistemit të 

vlerësimit.

Nxënësi të jetë i aftë:

- të përfshihet në të gjitha hapat e procesit të të 

shkruarit: parashkrimi, draftimi, rishikimi 

(redaktimi e korrektimi);

- të përdorë elementet e sistemit të vlerësimit (ideja 

kryesore, nënidetë, organizimi, drejtshkrimi, fjalori, 

saktësia gramatikore, referencat) për shkrimin e tij.

Shkrimi si produkt

a) Realizimi i një shkrimi për 

tema, qëllime dhe audienca të 

caktuara.

b) Përdorimi i elementeve të 

domosdoshme për të përfunduar 

një shkrim.

Nxënësi të jetë i aftë:

- të shkruajë tekste me disa paragrafë duke zhvilluar 

një ide kryesore; 

- të  përdorë gjuhë të saktë, detaje specifike, 

përshkrime, shembuj, përkufizim, analogji;

- të shkruajë pjesën në mënyrë të tillë që të bindë

lexues të ndryshëm;

- të zgjedhë fjalët dhe format gjuhësore për të 

shprehur ngjyrime emocionale personale etj.; 

- të përdorë stil vetjak dhe autorial për të tërhequr 

vëmendjen e audiencës; 

- të përdorë drejt kuptimet e para dhe të dyta të 

fjalëve; 

- të  përdorë struktura, të tilla si: kronologjia, 

sekuenca, titujt, nëntitujt etj.

Format e shkrimit, audienca dhe 

qëllimet

a) Demonstrimi i aftësive për të 

shkruar në forma të ndryshme, 

për një shumëllojshmëri 

Nxënësi të jetë i aftë:

- të shkruajë lloje të ndryshme tekstesh, të cilat: 

- zhvillojnë një ide,

- kanë një organizim strukturor të përshtatshëm me 6

audiencash dhe qëllimesh, si dhe 

duke zbatuar kriteret e 

domosdoshme për çdo formë.

qëllimin, audiencën dhe kontekstin, 

- përfshijnë informacione të rëndësishme, duke 

përjashtuar informacionet më pak të rëndësishme,

- mbështesin gjykimet me të dhëna të përshtatshme e 

thelbësore, si dhe me detaje të përzgjedhura;

- të vlerësojë si ndikojnë mbi audiencën elemente, të 

tilla si: stili, mjetet letrare, përzgjedhja e fjalëve, 

toni, përmbajtja e këndvështrimi.

Drejtshkrimi dhe pikësimi 

a)   Zbatimi i rregullave të 

     drejtshkrimit dhe të pikësimit.

b)   Zbatimi i njohurive të gjuhës 

      standarde shqipe.

Nxënësi të jetë i aftë:

- të përdorë rregullat drejtshkrimore të gjuhës 

standarde në të gjitha shkrimet; 

- të përdorë njohuri të gjuhës standarde për të 

redaktuar shkrimin vetjak; 

- të  përdorë rregullat e pikësimit të gjuhës standarde 

në të gjitha shkrimet e tij.

- Lista e veprave nga do të përzgjidhen dy fragmentet e tekstit letrar në testimin 

kombëtar:

Poezi

Epi i Gilgameshit, Homeri “Iliada”, Populli “Këngë të epikës legjendare shqiptare”, N. Frashëri 

“Lulet e verës”, De Rada “Këngët e Milosaos”, Bajron “Cajld Harold”, N. Frashëri” Histori e 

Skënderbeut”, Fishta “Mrizi i  zanave”, Pushkin “Eugen Onjegin”,  Poradeci “Lirika”, Migjeni 

“Vargjet e lira”, Camaj “Palimpsest”, I.  Kadare “Ca pika shiu ranë mbi qelq”, Uitman “Fije 

bari”, Bodler “Lulet e së keqes”.

Prozë

Servantes “Don Kishoti”, Barleti “Historia e Skënderbeut”, Hygo “Katedralja e Parisit”, Pashko 

Vasa “Bardha e Temalit”, Balzak “Evgjeni Grande”, “Xha Gorio”, P. Marko “Qyteti i fundit”, 

Kadare “Kështjella”/“Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, K. Trebeshina “Kënga shqiptare”, Kamy “I 

huaji”, Markes “100 vjet vetmi”, E. Koliqi “Vepra”, Camaj “Karpa”, Kasem Trebeshina “Odin 

Mondvalsen”.

Dramë

Eskili “Prometeu”, Shekspir “Romeo dhe Zhuljeta”, Shekspir “Nata e dymbëdhjetë”, Molier 

“Mizantropi”, Shekspir “Mbreti Lir”/ “Makbeth”/ “Hamleti”, Ibsen “Shtëpi kukulle”/”Armiku i 

popullit”, Çajupi “14 vjeç dhëndër”, Fishta “Jerina ose mbretëresha e luleve”, Miler “Pamje nga 

Ura”, E. Haxhiademi ”Abeli”, Noli “Izraelitë dhe filistinë ”, A. Pashku “Drama”.